Ας δούμε ένα υπαρκτό παράδειγμα που έλαβε χώρα στις 5 Φεβρουαρίου 2022, συγκρίνοντας τους μετεωρολογικούς σταθμούς των πιο κάτω περιοχών:
- Aράχωβα 1069m: -1.0 βαθμοί Κελσίου
- Λιβάδι Αράχωβας 1110m: -1.8 C
- Kελάρια Παρνασσού 1960μ : 2.8 C
Γιατί συμβαίνει αυτό; Η εξήγηση οφείλεται στο φαινόμενο της θερμοκρασιακής αναστροφής που αναφέρεται πιο κάτω.
Θερμοκρασιακή αναστροφή λέγεται το φαινόμενο κατά το οποίο η θερμοκρασία του αέρα αυξάνεται τοπικά με το ύψος αντί να μειώνεται, όπως κανονικά συμβαίνει. Ο ρυθμός μείωσης ποικίλλει, ωστόσο ένας αποδεκτός ρυθμός είναι περίπου 6,5ºC ανά χιλιόμετρο. Το φαινόµενο της θερµοκρασιακής αναστροφής, προκαλείται συνήθως από τη ψύξη του αέρα που βρίσκεται κοντά στο έδαφος. Μετά τη δύση του ηλίου, το έδαφος χάνει θερµότητα µε γοργούς ρυθµούς, µε αποτέλεσµα το υπερκείµενο στρώµα αέρα να ψύχεται. Επειδή, όµως ο αέρας δεν ψύχεται µε τον ίδιο ρυθµό µε αυτόν του εδάφους, τα αέρια στρώµατα που βρίσκονται ψηλότερα από το προαναφερόµενο στρώµα, παραµένουν θερµότερα.
Οι συνθήκες που ευνοούν την ανάπτυξη των επιφανειακών θερµοκρασιακών αναστροφών είναι οι ασθενείς άνεµοι, ο ανέφελος ουρανός και η απουσία ηλιακού φωτός. Οι ασθενείς άνεµοι εµποδίζουν την ανάµειξη των αέριων στρωµάτων, ενώ ο ανέφελος ουρανός αυξάνει το ρυθµό ψύξης της επιφάνειας του εδάφους. Τέλος, η απουσία του ηλιακού φωτός επιτρέπει την παράταση του φαινοµένου της θερµοκρασιακής αναστροφής, αφού επιτείνει την ψύξη του εδάφους. Με την εµφάνιση του ηλιακού φωτός, οι θερµοκρασιακές αναστροφές διαλύονται, αλλά σε πολλές περιπτώσεις υπό συγκεκριµένες µετεωρολογικές συνθήκες, το φαινόµενο της θερµοκρασιακής αναστροφής µπορεί να διαρκέσει από µερικές ώρες έως και ηµέρες (π.χ. περιοχή Φλώρινας). Ιδιαίτερη βαρύτητα στο σχηµατισµό και τη διάρκεια ζωής των θερµοκρασιακών αναστροφών σε µια περιοχή, διαδραµατίζει η τοπογραφία όπως οι κοιλάδες και τα λεκανοπέδια.
Οι θερµοκρασιακές αναστροφές και ιδιαίτερα οι επιφανειακές, είναι άρρηκτα συνδεδεµένες µε τη συγκέντρωση των αέριων ρύπων στην ατµόσφαιρα. Τα θερµότερα αέρια στρώµατα, τα οποία βρίσκονται πάνω από το στρώµα της θερµοκρασιακής αναστροφής, δρουν ως ένα «καπάκι» το οποίο εγκλωβίζει τους αέριους ρύπους (καυσαέρια αυτοκινήτων, προιόντα καύσης κ.α.), επιβαρύνοντας την ποιότητα αέρα µιας περιοχής. Η παρουσία θερµοκρασιακής αναστροφής σε συνδυασµό µε την ύπαρξη πηγών εκποµπής ρύπων, δηµιουργεί και το φαινόµενο του νέφους, που εντοπίζεται κυρίως σε λεκανοπέδια (π.χ. Λος Άντζελες, Αθήνα).