Το φαινόμενο των πολύ υψηλών θερμοκρασιών στην χώρα κατά την διάρκεια της θερινής περιόδου έχει ταυτισθεί για τη συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων με τη λέξη «καύσωνας». Στη διεθνή βιβλιογραφία ο όρος “καύσωνας”, δεν υφίσταται. Οι όροι που χρησιμοποιούνται για το φαινόμενο αυτό από τους διάφορους ερευνητές είναι θερμό κύμα (heat wave), θερμή εισβολή (warm invasion), μεγάλη θερμή μεταφορά (large warm advection) κ.λπ. Τα κριτήρια για τον ορισμό μιας μεγάλης θερμής μεταφοράς διαφοροποιούνται διεθνώς ανάλογα με τη γεωγραφική θέση της κάθε περιοχής (κράτους).
Το σύστημα «κλειδί» στην ατμοσφαιρική κυκλοφορία όπως αυτή εμφανίζεται στη στάθμη των 500 hPa είναι ένα αποκομμένο χαμηλό στην ΒΔ Ευρώπη που κινείται αργά Α-ΒΑ. Στις περισσότερες περιπτώσεις το αποκομμένο αυτό χαμηλό αποτελεί το δυτικό χαμηλό ενός αντικυκλώνα εμποδισμού (Omega Blocking) με τον άξονα των υψηλών πιέσεων αρχικά κατά μήκος του 20ου περίπου Ανατολικού Μεσημβρινού και με το ανατολικό χαμηλό στην περιοχή της Ρωσίας. Ο άξονας των υψηλών πιέσεων κατά τη διάρκεια του καύσωνα μετατοπίζεται αργά ανατολικά και στρέφεται κατά τη διεύθυνση ΒΑ-ΝΔ, καθώς ο αντικυκλώνας
εμποδισμού διαλύεται στην ευρύτερη περιοχή της Ευρώπης.
Η γένεση του καύσωνα πρακτικά συμβαίνει με την επικράτηση του ΝΔ ρεύματος στις κατώτερες στάθμες της ατμόσφαιρας (1500μ) και την παρουσία υψηλών πιέσεων στις ανώτερες στάθμες (5Km) που προκαλούν κατολισθήσεις αερίων μαζών, προσθέτοντας περισσότερη θερμότητα στα κατώτερα ατμοσφαιρικά στρώματα. Συνήθως ο καύσωνας στην χώρα φτάνει ομαλά και η άνοδος της θερμοκρασίας είναι βαθμιαία. Κατά κανόνα, παρατηρείται καθυστέρηση στην άνοδο της μέσης ημερήσιας θερμοκρασίας του αέρα της επιφανείας του εδάφους περίπου κατά 24 ώρες από την έναρξη της θέρμανσης της
ισοβαρικής επιφανείας των 850 hPa.
Αν εξαιρέσουμε τις μεμονωμένες ημέρες, ο καύσωνας στην περιοχή μας συνδέεται με έντονες θερμές μεταφορές μεγάλης κλίμακας (συνήθως από την Βόρεια Αφρική) και κατά κανόνα διαρκεί περισσότερο από μία ημέρα και καλύπτει σχεδόν ολόκληρη τη χώρα. Στα πλαίσια αυτά, ορίστηκε ως «επεισόδιο καύσωνα» μια σειρά τουλάχιστον 3 διαδοχικών
ημερών με μέγιστη θερμοκρασία Tmax ≥ 38C (Ζιακόπουλος, κ.ά., 2008).
Μετεωρολογικές παράμετροι για τη γένεση του καύσωνα είναι οι εξής:
(α) Η πολύ ισχυρή θερμή μεταφορά σε όλη την ελεύθερη τροπόσφαιρα. Οι αέριες μάζες είναι τροπικές – ηπειρωτικές με προέλευση την Βόρεια Αφρική, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις θερμές αέριες μάζες είναι δυνατόν να μεταφερθούν στην χώρα από τις ηπειρωτικές περιοχές του τριγώνου Ανατολικής Τουρκίας – Ιράκ – Συρίας.
(β) Οι μεγάλης κλίμακας κατολισθήσεις του αέρα σε μια εκτεταμένη περιοχή που περιλαμβάνει την χώρα μας και που oφείλονται στην αρνητική μεταφορά στροβιλισμού, λόγω της έντονα αντικυκλωνικής κυκλοφορίας στην Κεντρική Μεσόγειο, Νότια Ιταλία και Βαλκάνια.
(γ) Η έντονη μη αδιαβατική θέρμανση λόγω της παρατεταμένης ηλιοφάνειας. Σε αρκετές περιπτώσεις καύσωνα η κατακόρυφη θερμοβαθμίδα στο στρώμα επιφανείας-850 hPa (1500m) είναι υπερξηροαδιαβατική και συχνά παρατηρούνται τιμές 12 C/1000 μέτρα.
Για να χαρακτηρισθεί μία ημέρα με υψηλή μέγιστη θερμοκρασία ως «ημέρα καύσωνα», έχουν καθορισθεί από τους ερευνητές διάφορες κρίσιμες τιμές ως κριτήρια. Συγκεκριμένα:
Μεταξάς και Κάλος (1979) θέτουν τα εξής κριτήρια:
Tmax (μέγιστη θερμοκρασία) >37 βαθμούς στην Αθήνα. (Αστεροσκοπείο).
Tmax >38 βαθμούς στη Λάρισα.
Η μέση Τ (θερμοκρασία) 24ωρου >31 βαθμούς Κελσίου.
Ο Radinovic (1900) θέτει ως ασύνηθες καιρικό φαινόμενο τις υψηλές θερμοκρασίες σε ένα τόπο, όταν αυτές υπερβαίνουν το διπλάσιο της τυπικής απόκλισης της κανονικής κατανομής.
Στην Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία (ΕΜΥ) χαρακτηρίζεται ως καύσωνας, (όπως αναφέρει ο Δντής Μετεωρολογικού κέντρου της ΕΜΥ κ. Θ. Κολυδάς), οι περιπτώσεις υψηλών θερμοκρασιών όπου συνυπάρχουν ΚΑΙ τα τέσσερα κάτωθι κριτήρια:
A. 
Τ𝒎𝙖𝒙=39 ή >39 βαθμών Κελσίου.
Β. Τ𝒎𝙞𝒏>26 βαθμών Κελσίου.
Γ. Επικρατεί άπνοια ή ασθενείς άνεμοι και το θερμοκρασιακό εύρος είναι μικρό.
Δ. Οι υψηλές θερμοκρασίες παρατηρούνται σε ευρεία γεωγραφική έκταση και η διάρκειά τους υπερβαίνει τις τρεις (3) ημέρες.
Από τι εξαρτώνται οι υψηλές θερμοκρασίες κατά τον καύσωνα:
Οι υψηλές θερμοκρασίες κατά τον καύσωνα είναι το αποτέλεσμα ενός συνδυασμού ατμοσφαιρικών, γεωγραφικών και τοπικών παραγόντων. Οι κυριότεροι είναι οι εξής:
1. Είδος και προέλευση αέριας μάζας: Αν πρόκειται για θερμή και ξηρή αέρια μάζα από τη Βόρεια Αφρική, τότε φέρνει εξαιρετικά υψηλές θερμοκρασίες, ειδικά στη νότια και κεντρική Ελλάδα. Αυτές οι μάζες περιέχουν λίγη υγρασία και θερμαίνονται έντονα καθώς κινούνται προς το Βορρά.
2. Υψηλές βαρομετρικές πιέσεις (αντικυκλώνας): Όταν υπάρχει επιμονή αντικυκλώνα πάνω από την περιοχή μας (δηλαδή σταθερό σύστημα υψηλής πίεσης), τότε: Δεν σχηματίζονται σύννεφα, h ηλιακή ακτινοβολία φτάνει ανεμπόδιστη στην επιφάνεια, ενώ ο αέρας δεν ανανεώνεται εύκολα (λιμνάζει), οπότε η θερμότητα «παγιδεύεται».
3. Ηλιακή ακτινοβολία και διάρκεια ημέρας: Τον Ιούλιο, οι μέρες είναι μεγάλες και ο ήλιος ψηλά στον ουρανό για πολλές ώρες. Αυτό σημαίνει μεγάλη ημερήσια ακτινοβολία, δηλαδή πιο έντονη θέρμανση του εδάφους.
4. Έλλειψη νεφώσεων και ανέμων: Χωρίς σύννεφα, δεν υπάρχει σκίαση κι άρα η ηλικαή ακτινοβολία είναι ανεμπόδιστη. Επίσης, απουσία ανέμων δεν υπάρχει μεταφορά θερμότητας (οριζόντια ή κατακόρυφη), οπότε ο θερμός αέρας συσσωρεύεται κοντά στο έδαφος.
5. Αστικό περιβάλλον – Θερμική νησίδα: Είναι το φαινόμενο κατά το οποίο η θερμοκρασία μέσα στον πυκνό αστικό ιστό (π.χ. κέντρο πόλης) είναι 2 έως 7°C υψηλότερη από τη θερμοκρασία στα περίχωρα ή στην ύπαιθρο. Η διαφορά αυτή εντείνεται κατά τη διάρκεια των θερμών επεισοδίων και των καυσώνων.Προκαλείται κυρίως από τα υλικά δόμησης (τσιμέντα- άσφαλτο κλπ) που απορροφούν και αποθηκεύουν θερμότητα από τον ήλιο κατά τη διάρκεια της ημέρας και την εκπέμπουν ξανά τη νύχτα. Επίσης από την έλλειψη πρασίνου, τη μορφολογία της πόλης, αλλά και τις ανθρώπινες δραστηριότητες.
6. Υγρασία και εξατμισοδιαπνοή:
- Όταν υπάρχει ξηρασία και ξηρό έδαφος, δεν πραγματοποιείται εξάτμιση νερού, άρα δεν απορροφάται θερμότητα για την αλλαγή φάσης — έτσι, όλη η ενέργεια μετατρέπεται σε αύξηση θερμοκρασίας.
- Αντίθετα, σε περιοχές με υγρό περιβάλλον, ένα μέρος της ηλιακής ενέργειας απορροφάται από την εξάτμιση και συγκρατεί κάπως την άνοδο της θερμοκρασίας.
7. Υψηλή σχετική υγρασία: Η υψηλή σχετική υγρασία σε συνδυασμό με υψηλή θερμοκρασία είναι ένας από τους πιο επικίνδυνους και αποπνικτικούς συνδυασμούς που μπορεί να βιώσει ο ανθρώπινος οργανισμός. Δεν επηρεάζει μόνο την υποκειμενική αίσθηση της ζέστης, αλλά και την ικανότητα του σώματος να αυτορυθμίζεται, δηλαδή να αποβάλλει θερμότητα.
Γιατί νιώθουμε χειρότερα όταν έχει υγρασία και ζέστη; Αυτό συμβαίνει, γιατί μειώνεται η εξάτμιση του ιδρώτα. Ο ιδρώτας είναι ο φυσικός μηχανισμός ψύξης του σώματος. Σε υψηλή υγρασία, ο αέρας είναι ήδη κορεσμένος με υδρατμούς, άρα η εξάτμιση του ιδρώτα επιβραδύνεται ή σταματά. Το σώμα δεν δροσίζεται → η εσωτερική θερμοκρασία αυξάνεται. Επιπρόσθετα, αυξάνεται η «αισθητή» θερμοκρασία, μετριέται με τον heat index (δείκτη δυσφορίας). Επομένως, η αίσθηση της θερμοκρασίας δεν εξαρτάται μόνο από τον υδράργυρο, αλλά και από την υγρασία.
8. Το τοπογραφικό ανάγλυφο: Δηλαδή η μορφολογία του εδάφους, όπως βουνά, πεδιάδες, υψόμετρο και προσανατολισμός – επηρεάζει σημαντικά τη διάδοση, ένταση και διάρκεια ενός καύσωνα σε μια περιοχή. Αν και ο καύσωνας είναι κυρίως ατμοσφαιρικό φαινόμενο, η γεωμορφολογία καθορίζει πώς θα “εγκατασταθεί” η ζέστη στο έδαφος και πώς θα βιωθεί από τον τοπικό πληθυσμό. Όσο ανεβαίνουμε υψομετρικά, η θερμοκρασία μειώνεται (κατά ~0,6°C ανά 100 μέτρα). Άρα, περιοχές σε λοφώδεις ή ορεινές ζώνες βιώνουν ηπιότερες θερμοκρασίες κατά τον καύσωνα. Επίσης περιοχές όπως κοιλάδες και πεδινές λεκάνες (π.χ. Θεσσαλικός κάμπος, Αργολική πεδιάδα) παγιδεύουν τη θερμότητα. Ο αέρας λιμνάζει, δεν κυκλοφορεί → η ζέστη συσσωρεύεται και παραμένει τη νύχτα. Τέλος περιοχές κοντά σε λίμνες ή θάλασσα επηρεάζονται από το μικροκλίμα του νερού: Η εξάτμιση μπορεί να προσφέρει μερική δροσιά, αλλά αν συνδυαστεί με καύσωνα → αποπνικτική υγρασία. Η θάλασσα έχει πιο σταθερή θερμοκρασία.
————————————-
Ο καύσωνας τις τελευταίες δεκαετίες, με βάση τους Διεθνείς Οργανισμούς, έχει γίνει πιο συχνός, εντονότερος και πιο παρατεταμένος, εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής αλλά και τοπικών παραγόντων, όπως η αστικοποίηση και η απώλεια φυσικής βλάστησης. Ιδιαίτερα στην περιοχή της Μεσογείου και στην Ελλάδα, τα φαινόμενα καύσωνα παρουσιάζουν αυξανόμενη ένταση και διάρκεια τις τελευταίες 40–50 χρόνια.
Τις δεκαετίες του 1960–1970, καύσωνες στην Ελλάδα εμφανίζονταν περίπου 1–2 φορές ανά δεκαετία. Από τη δεκαετία του 2000 και μετά, σημειώνονται σχεδόν κάθε καλοκαίρι. Η δεκαετία 2010–2020 είχε τουλάχιστον έναν μείζονα καύσωνα κάθε 1–2 χρόνια, με ορισμένα έτη (όπως το 2012 ή το 2017) να έχουν πολλαπλά επεισόδια. Στο παρελθόν, οι καύσωνες κρατούσαν 2–4 ημέρες. Σήμερα, πολλά επεισόδια διαρκούν πάνω από 7 ημέρες, και ορισμένα (όπως του 2021) ξεπερνούν τις 10 συνεχόμενες ημέρες με θερμοκρασίες άνω των 40°C. Επίσης, μέχρι τη δεκαετία του 1980, θερμοκρασίες άνω των 42°C ήταν εξαιρετικά σπάνιες.
Τα τελευταία χρόνια, θερμοκρασίες 43–45°C παρατηρούνται πλέον σε αρκετές περιοχές της Ελλάδας. Τέλος, οι τροπικές νύχτες (όταν η θερμοκρασία δεν πέφτει κάτω από 25°C) έχουν πολλαπλασιαστεί. Σε πόλεις όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη, οι θερμές νύχτες είναι πλέον 10πλάσιες σε σχέση με τη δεκαετία του 1970. Αυτό δυσχεραίνει την νυχτερινή ανάπαυση και ανάκαμψη του οργανισμού, επιτείνοντας τις επιπτώσεις στην υγεία.
Λήξη καύσωνα
Το φαινόμενο του καύσωνα λήγει με την έλευση ψυχρότερων αερίων μαζών συνήθως από τα Βόρεια Βαλκάνια, που προκαλούν καταιγίδες στη Β. χώρα.Όταν οι ψυχρότερες αέριες μάζες έρχονται από τη ΒΔ Ευρώπη, η πτώση της θερμοκρασίας στην κεντρική και ανατολική χώρα γίνεται με πιο αργό τρόπο και συχνά την υποτιθέμενη ημέρα λήξης του καύσωνα, παρατηρούνται οι υψηλότερες θερμοκρασίες της περιόδου. (Στην ανατολική χώρα λειτουργεί καταβατικά το ΒΔ ρεύμα, καθώς βυθίζεται και άρα θερμαίνεται, εξαιτίας της οροσειράς της Πίνδου). Περισσότερα εδώ:Λήξη του καύσωνα στη χώρα μας
Συνέπειες του καύσωνα στην Ανθρώπινη Υγεία
Ο καύσωνας, δηλαδή η παρατεταμένη περίοδος εξαιρετικά υψηλών θερμοκρασιών, αποτελεί μια από τις σοβαρότερες περιβαλλοντικές απειλές για τη δημόσια υγεία. Ιδιαίτερα σε χώρες της Μεσογείου όπως η Ελλάδα, η οποία χαρακτηρίζεται από θερμά και ξηρά καλοκαίρια, οι καύσωνες εμφανίζονται με ολοένα μεγαλύτερη συχνότητα και ένταση λόγω της κλιματικής αλλαγής. Η επίδραση ενός καύσωνα δεν είναι μόνο δυσάρεστη και κουραστική· μπορεί να είναι επικίνδυνη ή και θανατηφόρα, ιδίως για ευπαθείς ομάδες του πληθυσμού. Στο παρόν κείμενο αναλύονται οι σημαντικότερες συνέπειες του καύσωνα στην ανθρώπινη υγεία, με στόχο την ενημέρωση και πρόληψη.
1. Θερμική εξάντληση – Τα πρώτα σημάδια κινδύνου: Η θερμική εξάντληση αποτελεί μια από τις συχνότερες επιπτώσεις του καύσωνα. Οφείλεται στην υπερβολική απώλεια νερού και ηλεκτρολυτών μέσω της εφίδρωσης, ιδίως όταν ο οργανισμός δεν ενυδατώνεται επαρκώς. Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν: Tην έντονη κόπωση και αδυναμία, ζάλη, πονοκέφαλο και ναυτία, ταχυκαρδία, μυϊκές κράμπες, ωχρό και υγρό δέρμα. Αν δεν ληφθούν άμεσα μέτρα (ξεκούραση σε σκιερό χώρο, ενυδάτωση, ψύξη του σώματος), η θερμική εξάντληση μπορεί να εξελιχθεί σε θερμοπληξία, η οποία είναι εξαιρετικά επικίνδυνη.
2. Θερμοπληξία – Επείγουσα ιατρική κατάσταση: Η θερμοπληξία (heat stroke) αποτελεί την πιο σοβαρή και απειλητική συνέπεια του καύσωνα. Εμφανίζεται όταν η εσωτερική θερμοκρασία του σώματος υπερβεί τους 40°C και το θερμορυθμιστικό σύστημα καταρρεύσει. Είναι μια ιατρική κατάσταση έκτακτης ανάγκης που απαιτεί άμεση παρέμβαση. Χαρακτηριστικά συμπτώματα είναι: υψηλός πυρετός (χωρίς εφίδρωση), ερυθρό και ξηρό δέρμα, σύγχυση, παραλήρημα ή απώλεια συνείδησης, σπασμοί, ταχεία αναπνοή και ταχυπαλμία.
Η θερμοπληξία μπορεί να προκαλέσει ανεπανόρθωτες βλάβες σε ζωτικά όργανα, όπως ο εγκέφαλος, η καρδιά και τα νεφρά. Χωρίς ταχεία θεραπεία, ενδέχεται να καταλήξει σε θάνατο. Ιστορικά παραδείγματα, όπως ο καύσωνας του 1987 στην Ελλάδα, έχουν καταδείξει τις φονικές της διαστάσεις.
3. Αφυδάτωση – Ο σιωπηλός κίνδυνος: Κατά τη διάρκεια καύσωνα, το σώμα χάνει μεγάλες ποσότητες νερού και αλάτων. Η αφυδάτωση επηρεάζει άμεσα τη λειτουργία της καρδιάς, των νεφρών και του εγκεφάλου, ενώ επιβαρύνει την αρτηριακή πίεση και την κυκλοφορία του αίματος. Σημάδια αφυδάτωσης: Ξηρό στόμα, σκοτεινά ούρα ή μειωμένη ούρηση, ξηρό δέρμα, σύγχυση ή απάθεια.Η αφυδάτωση είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη για ηλικιωμένους και άτομα με χρόνια νοσήματα, τα οποία ενδέχεται να μην αισθάνονται έντονα το αίσθημα της δίψας ή να ακολουθούν φαρμακευτικές αγωγές που αυξάνουν τις απώλειες υγρών.
4. Επιδείνωση χρόνιων νοσημάτων
Ο καύσωνας δεν δημιουργεί μόνο νέες ιατρικές καταστάσεις αλλά και επιδεινώνει προϋπάρχουσες παθήσεις, όπως:
- Καρδιολογικά προβλήματα: Η αυξημένη θερμοκρασία καταπονεί το καρδιαγγειακό σύστημα, προκαλώντας αύξηση των περιστατικών εμφραγμάτων ή καρδιακής ανεπάρκειας.
- Αναπνευστικά νοσήματα: Η ζέστη σε συνδυασμό με τη ρύπανση (όζον, αιωρούμενα σωματίδια) επιδεινώνει άσθμα, ΧΑΠ και άλλες πνευμονοπάθειες.
- Διαβήτης: Οι διαταραχές ηλεκτρολυτών και η αφυδάτωση μπορεί να οδηγήσουν σε απότομες μεταβολές του σακχάρου.
Οποιαδήποτε χρόνια νόσος καθιστά τον οργανισμό λιγότερο ικανό να αντεπεξέλθει στη θερμική καταπόνηση.
5. Ψυχολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις
Η παρατεταμένη ζέστη μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ψυχική υγεία, προκαλώντας ευερεθιστότητα, άγχος, διαταραχές ύπνου και κόπωση. Επιπλέον, άτομα με ψυχιατρικά προβλήματα ή κοινωνικά απομονωμένα είναι περισσότερο ευάλωτα κατά τη διάρκεια καύσωνα, καθώς ενδέχεται να μην αντιλαμβάνονται τον κίνδυνο ή να μην έχουν πρόσβαση σε υποστήριξη.
6. Αύξηση της θνησιμότητας
Οι καύσωνες συσχετίζονται με αυξημένη θνησιμότητα, κυρίως στους ηλικιωμένους και σε άτομα με ευάλωτη υγεία. Οι στατιστικές δείχνουν ότι για κάθε παρατεταμένο κύμα καύσωνα, αυξάνονται οι εισαγωγές σε νοσοκομεία και οι θάνατοι από καρδιοαναπνευστικά αίτια.
Η Ελλάδα έχει βιώσει τέτοια φαινόμενα, με πιο χαρακτηριστικό το καλοκαίρι του 1987, όπου καταγράφηκαν πάνω από 1.000 θάνατοι σε λίγες ημέρες λόγω θερμοπληξίας και επιπλοκών της.
7. Ευπαθείς ομάδες – Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;
Ο καύσωνας δεν επηρεάζει όλους το ίδιο. Υψηλό κίνδυνο διατρέχουν:
- ηλικιωμένοι άνω των 65 ετών
- βρέφη και μικρά παιδιά
- άτομα με καρδιολογικά, αναπνευστικά ή μεταβολικά νοσήματα
- έγκυες γυναίκες
- άστεγοι και κοινωνικά αποκλεισμένοι
- εργαζόμενοι σε εξωτερικούς χώρους ή χωρίς δυνατότητα κλιματισμού
Για τις ομάδες αυτές είναι κρίσιμη η πρόληψη, η έγκαιρη ενημέρωση και η παραμονή σε δροσερό, σκιερό ή κλιματιζόμενο χώρο.
Συμπερασματικά
Ο καύσωνας είναι ένα φυσικό φαινόμενο με τεράστιες επιπτώσεις στην υγεία, οι οποίες δεν πρέπει να υποτιμώνται. Η σωστή ενημέρωση, η πρόληψη και η φροντίδα των ευπαθών ομάδων είναι καθοριστικής σημασίας για τον περιορισμό των αρνητικών συνεπειών. Σε συνθήκες ακραίας ζέστης, απλές πρακτικές όπως η παραμονή σε δροσερά μέρη, η κατανάλωση άφθονων υγρών και η αποφυγή άσκοπης έκθεσης στον ήλιο μπορούν να σώσουν ζωές.