Το παρακάτω απόσπασμα προέρχεται από τη διδακτορική εργασία: «Χλωριδική και φυτοκοινωνιολογική μελέτη των ορεινών όγκων της Βοιωτίας (Ελικώνας-Ξεροβούνι-Νεραϊδολάκκωμα): Συγκριτική διερεύνηση και οικολογική προσέγγιση», Ευθύμιος Κοκμοτός, Σχολή Θετικών Επιστημών. Τμήμα Βιολογίας. Τομέας Βιολογίας Φυτών, Παν-μιο Πατρών. Εμείς θα εξετάσουμε το τμήμα της εργασίας που αφορά στα κλιματικά στοιχεία των ορεινών όγκων της Κίρφης και του Ελικώνα και της ευρύτερης περιοχής. Πιο πριν είναι σκόπιμο να παραθέσουμε κάποια στοιχεία που μας δίνει ο συγγραφέας για τα όρια και τη γεωμορφολογία- φυσιογραφία της περιοχής μελέτης.
Όρια περιοχής μελέτης
Η περιοχή έρευνάς μας αποτελείται από την οροσειρά του Ελικώνα, το όρος Κίρφη (Ξεροβούνι) και τμήμα της κορυφής “Νεραϊδολάκκωμα” ή “Άνθιμος” της Κίρφης. Όλη η παραπάνω περιοχή βρίσκεται στο νομό Βοιωτίας. Οριοθετείται προς νότο από τον Κορινθιακό κόλπο, βόρεια από τον κάμπο της Κωπαΐδας και την κοιλάδα Ζεμενού, ανατολικά από την πεδιάδα των Θεσπιών, τις πρώην κοινότητες Θίσβης, Δομβραίνας και Προδρόμου. Τα δυτικά όρια ξεκινούν από τη κοίτη του Ξηροπόταμου, διατρέχουν τη ράχη που οδηγεί στη θέση Σουμαλιές και τον αυχένα που οδηγεί στην κορυφή της Κίρφης, Νεραϊδολάκκωμα. Στη συνέχεια διέρχονται από τη θέση Κάρκαρος και καταλήγουν στον όρμο Αγ. Ισιδώρου Αντίκυρας. Τα δυτικά όρια συμπίπτουν σε μεγάλο βαθμό με τα διοικητικά όρια των νομών Βοιωτίας – Φωκίδας. Ειδικότερα, η περιοχή εκτείνεται μεταξύ των συντεταγμένων 38° 13΄ 40΄΄έως 38° 28΄ 30΄΄ βόρειο γεωγραφικό πλάτος και 22° 33΄ έως 23° 08΄ ανατολικό γεωγραφικό μήκος.
Το όρος Ελικώνας, 1748μ ΝΔ άποψη.
Γεωμορφολογία – Φυσιογραφία
Ο Ελικώνας βρίσκεται στο νοτιοδυτικό τμήμα του νομού Βοιωτίας. Αποτελεί μια ακανόνιστη οροσειρά συμπλεκομένων ορέων, όπου 20 κορυφές τους ξεπερνούν τα 1000 μ. Έχει μήκος 37 km περίπου και πλάτος που κυμαίνεται από 10 km ως 25km. Καταλαμβάνει έκταση περίπου 712.000 στρεμμάτων. Στα ανατολικά και πάνω από τα ιστορικά χωριά Άσκρη, Θεσπιές και Λεοντάρι βρίσκεται το όρος Ζαγαράς ή Μοτσάρα με υψόμετρο που φτάνει τα 1525 μ. Νοτιοδυτικά υψώνεται ο κεντρικός Ελικώνας με τον κακοτράχαλο όγκο της Παληοβούνας (1748 μ.) που είναι και η υψηλότερη κορυφή του συγκροτήματος. Στα ανατολικά της βρίσκεται η κωδωνοειδής και κατά το ήμισυ κατάφυτη έξαρση του Ψηλώματος (1105 μ). Η ολοκληρωτική καταστροφή των δασών της Αγ. Άννας σε συνδυασμό με τη βόσκηση, μετέτρεψε την Παληοβούνα σε ασβεστολιθικό ογκόλιθο (Αργύρης, 1959). Παρόμοιες καταστάσεις συναντούμε σε γειτονικές θέσεις, όπως στο Ψήλωμα, στο Άσπρο Κούτσουρο κλπ. Η τελευταία θέση αποτελεί μια σχετικά επίπεδη περιοχή η οποία περικλείεται από υψηλότερα όρη.
Η Παληοβούνα συνδέεται δυτικά με το όρος Τσίβερι (1569 μ.), ενώ στα βόρεια υπάρχουν οι κορυφές Παξιβάλα (1433 μ.), Βρωμόβρυση (1348 μ.) και Λυκόκαστρο (1437 μ.) Μεταξύ των κορυφών αυτών υπάρχουν “επίπεδες λάκκες” ή πλατώματα που χρησιμοποιούνται για τη βόσκηση των ζώων. Ελάχιστες από αυτές έχουν αξιοποιηθεί ως χώροι αναψυχής. Η δυτική απόληξη του όρους Τσίβερι είναι η κορυφή με την ονομασία Έλατος (1111 μ.). Το όρος αυτό υψώνεται κατακόρυφα πάνω τον όρμο Ζάλτσας κάνοντας εξαιρετικά δύσκολη ως αδύνατη, την από το νότο προσέγγιση του, λόγω της ισχυρής κλίσης και της ύπαρξης βράχων. Το σύμπλεγμα αυτό των βουνών ξεκινάει από το επίπεδο της θάλασσας, ορθώνεται κάθετα προς αυτήν, εμποδίζοντας την είσοδο των θαλάσσιων ανέμων στο εσωτερικό της οροσειράς. Δυτικότερα και προς τον Κορινθιακό κόλπο ξεπροβάλλουν ο Βερσενίκος (709 μ.) και η Αμαλία (891 μ.). Βορειότερα και κοντά στο Κυριάκι βρίσκεται το Χερόβουνο (1077 μ.).
Το βορειοδυτικό τμήμα του Ελικώνα αποτελείται από τρεις μεγάλους ορεινούς όγκους: τη Μ. Λούτσα, τους Κολλιέδες και τη Λούτσα Μοναστηριού. Η Μ. Λούτσα ή Λεβήθριο όρος έχει υψόμετρο 1549 μέτρα. Στους βόρειους πρόποδες του υπάρχει το ομώνυμο χωριό του Ελικώνα ή Ζερίκι. Βόρεια του Ελικώνα υπάρχει το Ξεροβούνι ή Λαφύστιο όρος με υψόμετρο 1186 μ. Ανατολικά υπάρχουν άλλες μικρότερες κορυφές όπως η Κορυφή (1209 μ.) και η Κορομηλιά (1248 μ.). Η Μ. Λούτσα συνδέεται στα βορειοδυτικά με το “πληγωμένο” από τα λατομεία βωξίτη, όρος Κολλιέδες (1309 μ.), μέσω ενός αυχένα που βρίσκεται στα 1000 μ. περίπου. Οι ορεινοί όγκοι της Μεγάλης Λούτσας, Κολλιέδων, Ξεροβουνίου, Κορομηλιάς και Κορυφής περικλείουν, μια αβαθή λεκάνη, η οποία τροφοδοτείται με νερό από το λιώσιμο του χιονιού και τις βροχές, με αποτέλεσμα τέλος χειμώνα-αρχές άνοιξης να δημιουργείται μια μικρή λίμνη, η οποία στραγγίζει αργότερα, για να καλλιεργηθεί από τους ντόπιους με εποχιακά είδη.
Άλλες μικρότερες κορυφές που βρίσκονται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς Ελικώνα είναι ο Προφήτης Ηλίας (896 μ.), πάνω από την Λεβαδιά και το σύμπλεγμα των κορυφών Μύτικας (852 μ.), Ξερακιώνας (1007 μ.), Αγ. Βασίλειος (962 μ.), Κουφοσπίθαρι (895 μ.), που κείτονται νότια των χωριών Κορώνεια, Σωληνάρι, Υψηλάντης και Πέτρα αντίστοιχα.
Μεταξύ της Μ. Λούτσας και του ορεινού συμπλέγματος Χερόβουνου, Παξιβάλας, Βρωμόβρυσης και κατά μήκος του δρόμου Κυριακίου – Αγ. Άννα βρίσκεται η όμορφη κοιλάδα της Αρβανίτσας η οποία ουσιαστικά τέμνει οριζόντια τον Ελικώνα χωρίζοντας τον σε δύο τμήματα.
Γεωφυσικός χάρτης Ν. Βοιωτίας
Tο νότιο τμήμα περιλαμβάνει τους ορεινούς όγκους της Παληοβούνας, το Τσίβερι, τη Βρωμόβρυση, το Λυκόκαστρο και τις χαμηλότερες εξάρσεις Βερσενίκο και Αμαλία. Στο βόρειο τμήμα ανήκουν τα όρη Λούτσα Μοναστηριού, Κολλιέδες, Μεγάλη Λούτσα, Ξεροβούνι ή Λαφύστιο όρος καθώς και οι μικρότερες κορυφές που βρίσκονται στις αντίστοιχη πλευρά του συγκροτήματος. Δυτικά των Κολλιέδων είναι η Λούτσα Μοναστηριού (1328 μ.) που καταλήγει στο Δίστομο. Το όρος Κολλιέδες και Μεγάλη Λούτσα οριοθετούν την κοιλάδα της αρχαίας Στείριδος, όπου και υπάρχει το ομώνυμο χωριό Στείρι. Ο Ελικώνας χωρίζεται από τον Παρνασσό με την κοιλάδα που ξεκινάει από το Δίστομο και στενεύει καταλήγοντας στην παραλία Διστόμου και στα Άσπρα Σπίτια.
Το Ξεροβούνι ή Κίρφη (1560 μ) βρίσκεται δυτικά του Ελικώνα και παρότι είναι εν μέρει δασωμένο με έλατα, είναι σχετικά ξερό γι΄ αυτό και ονομάστηκε Ξεροβούνι. Από πολλούς θεωρείται το νότιο παρακλάδι του Παρνασσού. Διαχωρίζεται όμως από αυτόν, με το διάσελο του Ζεμενού, όπου και κυλάει το ρέμα Χαροκόπου. Η δασωμένη με έλατα, βόρεια πλευρά της Κίρφης ορθώνεται απότομα και αντικρίζει τις νότιες πλαγιές του Παρνασσού. Άλλες με μικρότερο ύψος κορυφές είναι η Τζαβοράχη και το Σέλινο (967μ.) Οι θαμνώδεις ανατολικές πλαγιές καταλήγουν στο δρόμο που ενώνει το Δίστομο με την Αράχωβα.
Στα δυτικά βρίσκεται το όρος Νεραϊδολάκκωμα ( ή “Άνθιμος”, ακριβέστερα κορυφή του Ξεροβουνίου) που έχει υψόμετρο 1274 μέτρα. Η Κίρφη διαχωρίζεται από το Νεραϊδολάκκωμα με το ρέμα της Σκλιβνίτσας, που ξεκινάει από τον Ξηροπόταμο και καταλήγει δυτικά του Διστόμου, έχοντας μια ΒΒΔ- ΝΝΑ κατεύθυνση. Δυτικά της κορυφής των 1274 μέτρων και μέσω ενός αυχένα οδηγούμαστε σε μια άλλη κορυφή που φτάνει τα 1082 μέτρα υψόμετρο (θέση Σουμαλιές). Oι λοφώδεις εξάρσεις Κουρμούτσια (502 μ.) και Κεφαλή (345 μ.) αποτελούν τις νότιες απολήξεις του όρους, που καταλήγουν στη θάλασσα και συγκεκριμένα στη περιοχή της Αντίκυρας.