Στις 31 Μαΐου 2025, τοποθετήθηκε σε εξωτερικό χώρο στην Αράχωβα, από το Arachovameteo, συσκευή (GAIA) υψηλής αξιοπιστίας, μέτρησης των ρύπων, δηλαδή των στερεών και υγρών μικροσωματίδιων που αιωρούνται στην ατμόσφαιρα. Η συσκευή μας μετράει πιο συγκεκριμένα, τα μικροσωματίδια διαμέτρου 1, 2,5 και 10 μικρογραμμαρίων.

Η διασφάλιση της ποιότητας του ατμοσφαιρικού αέρα, με στόχο την προστασία της ανθρώπινης υγείας και του περιβάλλοντος, απαιτεί τη συστηματική παρακολούθηση των αιωρούμενων αυτών σωματιδίων. Ατμοσφαιρική ρύπανση καλείται, η παρουσία στην ατμόσφαιρα κάθε είδους ουσιών, σε συγκέντρωση ή διάρκεια που μπορούν να προκαλέσουν αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία, στους ζωντανούς οργανισμούς και στα οικοσυστήματα και γενικά να καταστήσουν το περιβάλλον ακατάλληλο για τις επιθυμητές χρήσεις του. Κάτω από ορισμένες συνθήκες, η ατμοσφαιρική ρύπανση μπορεί να φτάσει σε επίπεδα που μπορεί να δημιουργήσουν ανεπιθύμητες συνθήκες διαβίωσης. Σε αυτήν την περίπτωση έχει επικρατήσει να λέγεται ότι έχουμε «Νέφος», όπου παρουσιάζεται με δύο μορφές:

• Νέφος καπνομίχλης σχηματίζεται, όταν έχουμε υψηλή συγκέντρωση ρύπων, όπως μονοξειδίου του άνθρακα, διοξειδίου του θείου κι αιωρούμενα σωματίδια, σε συνδυασμό με σχετικά χαμηλή θερμοκρασία και μεγάλη σχετική υγρασία.
• Φωτοχημικό νέφος παρουσιάζεται, όταν έχουμε υψηλές θερμοκρασίες, μεγάλη ηλιοφάνεια σε ένταση και διάρκεια, μικρή σχετική υγρασία κι υψηλή συγκέντρωση οξειδίων του αζώτου, υδρογονανθράκων, και δευτερογενών προϊόντων τους.

Ατμοσφαιρικά μικροσωματίδια (PM 1, PM 2.5, PM 10)

Όταν μιλάμε για την ποιότητα του αέρα, ένα από τα πιο κρίσιμα στοιχεία είναι τα μικροσωματίδια, γνωστά και ως αιωρούμενα σωματίδια (Particulate Matter – PM). Πρόκειται για ένα μείγμα στερεών σωματιδίων και υγρών σταγονιδίων που βρίσκονται στην ατμόσφαιρα και ποικίλλουν σε μέγεθος, σύνθεση και πηγές προέλευσης. Η διάκρισή τους γίνεται κυρίως με βάση το μέγεθός τους, καθώς αυτό επηρεάζει, το πόσο βαθιά μπορούν να εισχωρήσουν στο αναπνευστικό μας σύστημα και ποιες επιπτώσεις μπορούν να έχουν στην υγεία. Οι τρεις κύριες κατηγορίες μικροσωματιδίων που παρακολουθούνται και καταμετρώνται απ’ τον ανιχνευτή μας είναι:

1. PM 10 (Σωματίδια με διάμετρο μικρότερη από 10 μικρόμετρα) 

• Τα PM10 είναι εισπνεύσιμα σωματίδια με αεροδυναμική διάμετρο, μικρότερη ή ίση των 10 μικρομέτρων (μm). (Ένα μικρόμετρο ισούται με ένα εκατομμυριοστό του μέτρου, μm = 10-_⁶ m). (Ενδεικτικά, μια ανθρώπινη τρίχα έχει διάμετρο περίπου 50-70 μm, άρα τα PM10 είναι πολύ πιο μικρά). Προέρχονται από διάφορες πηγές, όπως σκόνη από δρόμους, κατασκευαστικές εργασίες, γεωργικές δραστηριότητες, καύση βιομάζας (τζάκια, δασικές πυρκαγιές) κι εκπομπές από οχήματα. Λόγω του μεγέθους τους, μπορούν να εισχωρήσουν στους πνεύμονες και να προκαλέσουν αναπνευστικά προβλήματα, όπως άσθμα, βρογχίτιδα κι άλλες παθήσεις του αναπνευστικού συστήματος.

2. PM 2.5 (Σωματίδια με διάμετρο μικρότερη από 2.5 μικρόμετρα)

• Τα PM 2.5 αναφέρονται σε λεπτά μικροσωματίδια με αεροδυναμική διάμετρο μικρότερη ή ίση των 2.5 μικρομέτρων. Είναι υποκατηγορία των PM 10 και θεωρούνται πιο επικίνδυνα για την υγεία. Παράγονται κυρίως από καύσεις (οχήματα, βιομηχανίες, τζάκια, ηλεκτροπαραγωγή), αλλά κι από χημικές αντιδράσεις στην ατμόσφαιρα. Λόγω του μικρότερου μεγέθους τους, τα PM 2.5 μπορούν να εισχωρήσουν βαθύτερα στους πνεύμονες και να περάσουν στην κυκλοφορία του αίματος. Έχουν συσχετιστεί με σοβαρές καρδιαγγειακές και αναπνευστικές παθήσεις, αυξημένο κίνδυνο εμφράγματος, εγκεφαλικού επεισοδίου και πρόωρου θανάτου.

3. PM 1 (Σωματίδια με διάμετρο μικρότερη από 1 μικρόμετρο)

• Τα PM1 είναι υπομικρομετρικά σωματίδια με αεροδυναμική διάμετρο μικρότερη ή ίση του 1 μικρομέτρου. Είναι τα μικρότερα από τις τρεις κατηγορίες κι, ως εκ τούτου, τα πιο διεισδυτικά. Προέρχονται κυρίως από καύσεις, βιομηχανικές διεργασίες και δευτερογενή σχηματισμό στην ατμόσφαιρα (χημικές αντιδράσεις αερίων ρύπων). Λόγω του εξαιρετικά μικρού τους μεγέθους, τα PM1 μπορούν να εισχωρήσουν πολύ βαθιά στους πνεύμονες, να διαπεράσουν τις κυψελίδες και να εισέλθουν απευθείας στην κυκλοφορία του αίματος, φτάνοντας δυνητικά σε κάθε όργανο του σώματος. Η έρευνα δείχνει ότι σχετίζονται με ένα ευρύ φάσμα σοβαρών προβλημάτων υγείας, συμπεριλαμβανομένων νευρολογικών και συστηματικών φλεγμονών.

Συγκέντρωση σε Μικρογραμμάρια (μg/m3)

Η συγκέντρωση αυτών των σωματιδίων στην ατμόσφαιρα μετράται συνήθως σε μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο αέρα (μg/m3). Οι εθνικοί και διεθνείς οργανισμοί (όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας – ΠΟΥ) θέτουν όρια ασφαλείας (μέγιστες επιτρεπόμενες συγκεντρώσεις) γι’ αυτές τις συγκεντρώσεις, ώστε να προστατεύεται η δημόσια υγεία. Η υπέρβαση αυτών των ορίων αποτελεί ένδειξη κακής ποιότητας αέρα και απαιτεί την υιοθέτηση προστατευτικών μέτρων. Η παρακολούθηση και η μείωση των συγκεντρώσεων αυτών των μικροσωματιδίων είναι πρωταρχικής σημασίας για την προστασία της δημόσιας υγείας και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής.

Τα όρια αυτά βασίζονται σε επιστημονικές έρευνες που μελετούν τις επιπτώσεις των ρύπων στην υγεία και αναθεωρούνται περιοδικά καθώς προκύπτουν νέα δεδομένα. Οι πιο πρόσφατες και αυστηρές κατευθυντήριες γραμμές από τον ΠΟΥ είναι αυτές του 2021, οι οποίες συχνά είναι πιο αυστηρές από τα νομικά δεσμευτικά όρια που έχουν θέσει διάφορες χώρες και παραθέτουμε πιο κάτω. (Οι κατευθυντήριες γραμμές του ΠΟΥ και η νομοθεσία των περισσότερων χωρών -όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση και η ελληνική νομοθεσία- εστιάζουν κυρίως στα PM 2.5 και PM 10).

• Μικροσωματίδια (PM 2.5): Ετήσιος μέσος όρος 5 mg/m³, 24ώρος μέσος όρος 15 mg/m³.
• Μικροσωματίδια (PM 10): Ετήσιος μέσος όρος 15 mg/m³, 24ώρος μέσος όρος 45 mg/m³.
• Μικροσωματίδια (PM 1.0): Δεν υπάρχει επί του παρόντος συγκεκριμένο, καθολικά υιοθετημένο, όριο ασφαλείας για τα PM 1.0, από μεγάλους διεθνείς οργανισμούς υγείας, όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) ή ρυθμιστικούς φορείς όπως ο US-EPA. Η πρωταρχική εστίαση για τη ρύθμιση των λεπτών σωματιδίων παραμένει στα PM 2.5, καθώς αυτά είναι επίσης πολύ μικρά και παρακολουθούνται ευρέως. Δεδομένου ότι τα PM 1.0 είναι ένα υποσύνολο των PM 2.5, οποιαδήποτε μείωση στα επίπεδα PM 2.5 θα οδηγήσει αναπόφευκτα σε μείωση των PM 1.0. Ως εκ τούτου, η προστασία από τα PM 1.0 επιτυγχάνεται κυρίως, μέσω των μέτρων και των ορίων που τίθενται για τα PM 2.5, καθώς αυτό θεωρείται η βέλτιστη προσέγγιση για το μετριασμό των κινδύνων που σχετίζονται και με τα PM 1.0. Η κατανόηση των μοναδικών κινδύνων των PM 1.0, υπογραμμίζει τη σημασία της ολοκληρωμένης παρακολούθησης της ποιότητας του αέρα και των αυστηρότερων ελέγχων εκπομπών, ειδικά από πηγές καύσης.
• Διοξείδιο Αζώτου (NO₂): Ετήσιος μέσος όρος 10 mg/m³, ωριαίος μέσος όρος 25 mg/m³.
• Όζον (O₃): 8ωρος μέσος όρος 100 mg/m³, ισχύει για μέγιστη 8ωρη περίοδο ανά ημέρα.
• Διοξείδιο Θείου (SO₂): 24ωρος μέσος όρος 40 mg/m³.
• Μονοξείδιο Άνθρακα (CO): 24ωρος μέσος όρος 4 mg/m³.

Η κλίμακα του Δείκτη Ποιότητας Αέρα (AQI)

Η Κλίμακα Ποιότητας Αέρα (AQI) είναι ένας ημερήσιος δείκτης ποιότητας αέρα που μετατρέπει σύνθετες μετρήσεις ρύπων σε έναν εύκολο αριθμό και χρώμα και δηλώνει πόσο καθαρή ή μολυσμένη είναι η ατμόσφαιρα, καθώς κι αν υπάρχει λόγος ανησυχίας για την ανθρώπινη υγεία. Οι τιμές AQI κυμαίνονται από 0 έως 500, με υψηλότερους αριθμούς να υποδηλώνουν χειρότερη ποιότητα αέρα και σοβαρότερους κινδύνους για την υγεία. Στόχος της είναι να μας ενημερώσει άμεσα, για το πόσο καθαρός ή ρυπασμένος είναι ο αέρας, βοηθώντας μας να προστατεύσουμε την υγεία μας. Ο Δείκτης Ποιότητας Αέρα (AQI) και η κλίμακά του ορίζεται από το πρότυπο της Υπηρεσίας Προστασίας του Περιβάλλοντος των ΗΠΑ (US-EPA), και η τελευταία σημαντική αναθεώρηση ήταν το 2016.

Ο δείκτης ποιότητας αέρα (AQI) είναι μια κρίσιμη μέτρηση για την αξιολόγηση της ποιότητας του αέρα που αναπνέουμε. Στον σημερινό κόσμο, όπου η αστικοποίηση, η εκβιομηχάνιση και οι διάφοροι ρύποι επηρεάζουν όλο και περισσότερο το περιβάλλον μας, η κατανόηση του AQI μπορεί να βοηθήσει τα άτομα να λάβουν τεκμηριωμένες αποφάσεις σχετικά με την υγεία και τις δραστηριότητές τους. Αυτός ο οδηγός καλύπτει τι είναι το AQI, πώς λειτουργεί, ποιους ρύπους μετράει, τις επιπτώσεις του στην υγεία και τα βήματα για τη βελτίωση της ποιότητας του αέρα στην καθημερινή ζωή.

Υπολογίζεται με βάση τις συγκεντρώσεις πέντε ατμοσφαιρικών ρύπων (Ο3, SO2, CO, NO2, PM 10 και PM 2,5), για καθέναν από τους οποίους, η US EPA έχει θεσπίσει εθνικά πρότυπα ποιότητας ατμοσφαιρικού αέρα (National Ambient Air Quality Standards, NAAQS) για την προστασία της δημόσιας υγείας και της δημόσιας ευημερίας και για τη ρύθμιση των εκπομπών των επικίνδυνων ατμοσφαιρικών ρύπων. Πιο συγκεκριμένα, μετράται η συγκέντρωση κάθε ρύπου σε μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο αέρα (μg/m³) ή μέρη ανά εκατομμύριο (ppm). Κάθε συγκέντρωση συγκρίνεται με προκαθορισμένες τιμές (κατηγορίες ποιότητας) που ορίζονται από περιβαλλοντικούς οργανισμούς. Αυτές οι τιμές καθορίζονται στα εύρη που αντιστοιχούν σε επίπεδα υγείας (π.χ. καλό, μέτριο, ανθυγιεινό κ.λπ.). Για κάθε ρύπο, υπολογίζεται ένας “υποδείκτης”. Ο συνολικός AQI είναι ο υψηλότερος υποδείκτης μεταξύ των ρύπων. Έτσι, ο ρύπος που έχει τη μεγαλύτερη αρνητική επίδραση καθορίζει το δείκτη ποιότητας αέρα (ΑQΙ).

Η διαβάθμιση της κλίμακας του δείκτη ποιότητας αέρα, έχει ως εξής:

• 0–50: Καλή ποιότητα αέρα
• 51–100: Μέτρια ποιότητα αέρα
• 101–150: Ανθυγιεινό για ευπαθείς ομάδες
• 151–200: Ανθυγιεινό για όλους
• 201–300: Πολύ ανθυγιεινό
• 301+: Επικίνδυνο

Αναλυτικός πίνακας του δείκτη ποιότητας αέρα (AQI) με τις κλιμακούμενες ζώνες συγκέντρωσης των ρύπων και τις επιδράσεις τους στην ανθρώπινη δραστηριότητα.

Στην Ελλάδα, η μέτρηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης αποτελεί αρμοδιότητα κυρίως του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ), σε συνεργασία με άλλους φορείς.Το Υπουργείο (Τμήμα Ποιότητας Ατμόσφαιρας) εγκατέστησε το Εθνικό Δίκτυο Παρακολούθησης Ατμοσφαιρικής Ρύπανσης (ΕΔΠΑΡ) το 2001, επεκτείνοντας και αναβαθμίζοντας το τότε υπάρχον δίκτυο.

Το Τμήμα Ποιότητας Ατμόσφαιρας λειτουργεί το δίκτυο σταθμών στην περιοχή Αττικής κι ένα σταθμό στην Αλίαρτο Βοιωτίας για τις ανάγκες του Προγράμματος Διασυνοριακής Μεταφοράς της Ρύπανσης. Στις υπόλοιπες περιοχές, τους σταθμούς λειτουργούν οι περιφερειακές διοικήσεις (Περιφέρειες). Η μέτρηση των ρύπων γίνεται σε συνεχή βάση καθ’ όλη τη διάρκεια του 24ώρου. Ο χρόνος απόκρισης των αυτομάτων αναλυτών είναι της τάξης του ενός λεπτού, δηλ. ο κάθε αναλυτής δίνει μια τιμή περίπου κάθε λεπτό. Με ένα μικροεπεξεργαστή, που βρίσκεται σε κάθε αυτόματο σταθμό και που είναι συνδεδεμένος με τους αυτόματους αναλυτές, υπολογίζονται κάθε ώρα οι μέσες ωριαίες τιμές ρύπανσης.

Η πανελλαδική υποδομή για τη μελέτη της ατμοσφαιρικής σύστασης και κλΙματικής Αλλαγής (ΠΑΝΑΚΕΙΑ) αποτελεί την μοναδική ολοκληρωμένη Ερευνητική Υποδομή, για τη σύσταση της ατμόσφαιρας και την κλιματική αλλαγή, όχι μόνο για την Ελλάδα, αλλά για όλη τη Νότια Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο, περιοχή που έχει αναγνωριστεί ως εξαιρετικά ευαίσθητη περιοχή για την κλιματική αλλαγή. Η ερευνηική υποδομή έχει σχεδιαστεί σε πλήρη ευθυγράμμιση με τον κανονισμό της ΕΕ 651 / 06.26.2014, ως η ελληνική συνιστώσα, αντίστοιχων Ευρωπαϊκών υποδομών ESFRI (ACTRIS και ICOS).

Η ΠΑΝΑΚΕΙΑ καλύπτει την ανάγκη για την παρατήρηση και εποπτεία της ατμοσφαιρικής σύστασης, των μεταβολών της ηλιακής ακτινοβολίας, της κλιματικής αλλαγής και των σχετικών φυσικών κινδύνων στην Ελλάδα. Επιπλέον, πρωτοπορεί στην παροχή υπηρεσιών σε τομείς της οικονομίας που επηρεάζονται από την ατμοσφαιρική ρύπανση και την κλιματική αλλαγή.

Η πλατφόρμα του παγκόσμιου χάρτη, όπου εμφανίζονται οι μετρήσεις των ρύπων στην Αράχωβα είναι η Αqicn, όπου μπορείτε να δείτε τη χαρακτηριστική πινακίδα με τον αριθμό που αντιστοιχεί στην αντίστοιχη κλίμακα του δείκτη ποιότητα αέρα, καθώς και τις μετρήσεις συγκέντρωσης των σωματιδίων PM 1, PM 2.5 και PM 10. Επιπρόσθετα, υπάρχει ιστορικό μετρήσεων, καθ΄όλη τη διάρκεια λειτουργίας των αισθητήρων.

 Ζωντανά, η μέτρηση του δείκτη ποιότητας αέρα από τον αισθητήρα μας.

Η μέτρηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης αποτελεί κρίσιμο εργαλείο για την προστασία της δημόσιας υγείας, την επιστημονική κατανόηση των περιβαλλοντικών φαινομένων και τη λήψη ορθών πολιτικών αποφάσεων. Η εγκατάσταση του μετρητή ποιότητας αέρα από το Arachovameteo, αποτελεί μια ουσιαστική πράξη περιβαλλοντικής συνείδησης, καθώς μέσω της συλλογής δεδομένων, ευελπιστούμε ότι θα συμβάλλουμε κι εμείς, στομέτρο που μας αναλογεί, όχι μόνο στην ενημέρωση της τοπικής κοινωνίας, αλλά και στην ενίσχυση του επιστημονικού διαλόγου, ιδιαίτερα όταν τα δεδομένα διαμοιράζονται σε πλατφόρμες ανοιχτής πρόσβασης. Ακόμη και χωρίς εξειδικευμένη τεχνογνωσία, κάθε πολίτης μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στην παρακολούθηση και κατανόηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στη γειτονιά του.