Ο λεγόμενος «Παλιηνός» χειμώνας στην Αράχωβα δεν αποτελεί απλώς μια περίοδο χαμηλών θερμοκρασιών, αλλά μια συγκεκριμένη συνοπτική και δυναμική διάταξη της ατμόσφαιρας που επιτρέπει επαναλαμβανόμενες και ισχυρές χιονοπτώσεις με μεγάλα αθροιστικά ύψη χιονιού, όπως συνέβαινε συχνότερα σε παλαιότερες δεκαετίες. Η βασική προϋπόθεση είναι η σύγκλιση αερίων μαζών διαφορετικών θερμοδυναμικών χαρακτηριστικών πάνω από τον ελλαδικό χώρο, και ειδικότερα πάνω από τη Στερεά Ελλάδα.
Το τυπικό συνοπτικό σχήμα περιλαμβάνει την εγκατάσταση ενός ισχυρού αντικυκλώνα στα Βόρεια Βαλκάνια, ο οποίος τροφοδοτεί τη χώρα με ψυχρές, ηπειρωτικές αέριες μάζες από βόρειες ή βορειοανατολικές διευθύνσεις, και ταυτόχρονα την ανάπτυξη ή μετακίνηση βαρομετρικού χαμηλού από την περιοχή της Ιταλίας ή του Ιονίου προς την ανατολική Μεσόγειο. Το χαμηλό αυτό μεταφέρει θερμές και υγρές αέριες μάζες στη μέση και κατώτερη τροπόσφαιρα, μέσω νοτιοδυτικής ροής. Η σύγκλιση των δύο ρευμάτων, δηλαδή της ψυχρής μεταφοράς στη χαμηλή τροπόσφαιρα και της θερμής-υγρής μεταφοράς στα 850–700 hPa, δημιουργεί έντονες ανοδικές κινήσεις, εκτεταμένη νεφογένεση και σημαντικό υετό.
Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει η δυναμική της μέσης τροπόσφαιρας, ιδίως η παρουσία αυλώνα στα 500 hPa. Όταν ο αυλώνας αποκτά κλίση ΒΔ–ΝΑ και συνοδεύεται από θετική μεταφορά στροβιλισμού ανατολικά του άξονά του, ενισχύονται οι ανοδικές κινήσεις και η κυκλογένεση στο Ιόνιο. Σε περιπτώσεις αποκοπής (cut-off), η διάρκεια των φαινομένων επιμηκύνεται, γεγονός που ευνοεί μεγάλα αθροιστικά ύψη χιονιού. Η σύζευξη με περιοχή εξόδου jet stream μπορεί να προσδώσει επιπλέον δυναμική ενίσχυση.
Ωστόσο, για να μετατραπεί ο υετός σε χιόνι στην Αράχωβα (υψόμετρο περίπου 950 μ.), απαιτείται κατάλληλο θερμοκρασιακό προφίλ. Συνήθως χρειάζονται τιμές θερμοκρασίας στα 850 hPa της τάξης των -2 έως -4°C ή χαμηλότερες, χαμηλό επίπεδο παγοποίησης (freezing level) και wet-bulb zero κοντά ή κάτω από τα 1000–1200 μέτρα. Η προϋπάρχουσα ψυχρή δεξαμενή στη χαμηλή τροπόσφαιρα είναι ιδιαίτερα σημαντική, διότι επιτρέπει τη διατήρηση της χιονόπτωσης ακόμη και όταν η θερμή μεταφορά ενισχύεται στα ανώτερα επίπεδα.
Η γεωγραφική θέση της ζώνης σύγκλισης είναι το κλειδί για το πού θα σημειωθούν τα μεγαλύτερα ύψη χιονιού. Εάν το χαμηλό κινηθεί σε τροχιά κεντρικής Ελλάδας, η κύρια ζώνη σύγκλισης συχνά μετατοπίζεται βορειότερα και οι ισχυρότερες χιονοπτώσεις εκδηλώνονται στη Βόρεια Ελλάδα. Αντίθετα, όταν η τροχιά είναι νοτιότερη, με το χαμηλό να διέρχεται από το νότιο Ιόνιο προς το νότιο Αιγαίο, η σύγκλιση εγκαθίσταται πάνω από τη Στερεά και τη Νότια Ελλάδα, ευνοώντας ιδιαίτερα την Αράχωβα και τον ορεινό όγκο του Παρνασσός. Εκεί, η ορογραφική ανύψωση λειτουργεί ενισχυτικά: Η υγρή ροή εξαναγκάζεται σε ανύψωση πάνω από τις προσήνεμες πλαγιές, αυξάνοντας την υετική απόδοση και οδηγώντας σε σημαντικές χιονοστρώσεις.
Ένας αυθεντικός «Παλιηνός» χειμώνας, επομένως, προκύπτει από τη σύζευξη αντικυκλωνικού μπλοκαρίσματος στα Βαλκάνια, επαναλαμβανόμενων κυκλογενέσεων στο Ιόνιο, ευνοϊκού θερμοδυναμικού προφίλ και ορογραφικής ενίσχυσης. Δεν αρκεί ένα μεμονωμένο ψυχρό επεισόδιο, απαιτείται εμμονή συνοπτικής διάταξης και διαδοχικότητα συστημάτων, ώστε το χιόνι να σωρεύεται και να διατηρείται. Αυτή η επαναληπτικότητα και η διάρκεια είναι, που στη ντοπιολαλιά της Αράχωβας αποτυπώνεται με τη λέξη «Παλιηνός», ως ανάμνηση χειμώνων με βαθύ και επίμονο χιόνι.