Ο Ν. Πολίτης στο έργο του, «Παραδόσεις», αναφέρει τον εξής μύθο για την Αράχωβα Παρνασσού.

Της καλόγριας το ζουνάρι

 « Ήταν ένα παλικάρι τόσο ανδρειωμένο και περήφανο, που δεν εφοβήθη, μια φορά, και εδρασκέλισε και της καλόγριας του ζουνάρι. Άλλ’ άμα το εδρασκέλισε, εγίνη στη στιγμή από παλικάρι γυναίκα. Και εγίνη γυναίκα τόσο όμορφη, αλλά τόσο δειλή που και ο πλιο τιποτένιος άντρας αν ήθελε την προσβάλει, δεν είχε το θάρρος να μιλήσει».

ΑΡΑΧΟΒΑ ΤΗΣ ΛΕΒΑΔΕΙΑΣ

Ας κάνουμε λίγα σχόλια.

  Το όνομα Ίρις (ρ. είρω= λέω), υπάρχει απ’ τα Ομηρικά χρόνια και είναι η θηλυκή έκφραση του Λόγου. Η Ίριδα στα έπη του Ομήρου έχει δυο συμβολισμούς. Είναι το σύμβολο του λόγου και της αγάπης ταυτόχρονα. Γι’ αυτό και ονομάζεται «Ωκέα Ίρις».

  Η Ίριδα ήταν, σύμφωνα με την παράδοση, μία από τις μικρότερες θεότητες του Ολύμπου, θεά του ουράνιου τόξου και αγγελιοφόρος των Θεών.   Ήταν κόρη του Θάμαντα και της Ωκεανίδας Ηλέκτρας, φτερωτή και ορμητική σαν θύελλα, με γρήγορα πόδια, πετά όπως ο άνεμος ή όπως η πνοή της θύελλας, κατεβαίνει με ταχύτητα από τον ουρανό στη γη, όπως πέφτουν από τα σύννεφα το χιόνι και το χαλάζι, ενώ μεταφέρει τα μηνύματα είτε σε άλλους θεούς, είτε στους ανθρώπους.

  Βασική αποστολή της ήταν να μεταφέρει τις εντολές του Δία στους άλλους θεούς, συνήθως στον Ποσειδώνα, ενώ αργότερα φαίνεται πως η Ίριδα μπήκε στην αποκλειστική υπηρεσία της Ήρας, παίρνοντας τη μορφή κάποιου θνητού.   Γενικά από όλες τις μυθολογικές ιστορίες διαφαίνεται καθαρά πως η Ίρις ήταν η ιδεατή ανθρωπόμορφη ιπτάμενη θεότητα της έννοιας του ατμοσφαιρικού φαινομένου του ουράνιου τόξου, προς τούτο και η στενή σχέση με την Ήρα (που δεν είναι τίποτα άλλο από αναγραμματισμός της λέξης Αήρ), θεότητα του αέρα και των καιρικών φαινομένων. Φορά ωραία σανδάλια και χρυσά φτερά.

  Στην ελληνική λαογραφία η Ίρις είναι συνδεδεμένη με το φως και με τη γονιμότητα.  Κατά τους δημώδεις μύθους, όπως αναφέρει ο Ν. Πολίτης, έχει τις ιδιότητες έμψυχου όντος, που είναι ευνοϊκό στους ανθρώπους, στα ζώα και τα φυτά, όποιος όμως τολμήσει να υβρίσει την Ίριδα, τιμωρείται αλλάζοντας φύση από άνδρα σε γυναίκα και αντίστροφα. Το αδρασκέλισμα θεωρούταν υβριστικό πράγμα και υπήρχε η πρόληψη, ότι επέφερε την καταστροφή, σε αυτόν που θα το τολμούσε, ενώ η δοξασία αυτή υπήρχε σε πολλές περιστάσεις της ζωής των ανθρώπων.

  Οι Αραχωβίτες παλιά φαντάζονταν το ουράνιο τόξο ως μια τεράστια ζώνη απλωμένη στον ουρανό και το ονόμαζαν “το ζωνάρι της καλογριάς” ή “Δόξα”. Κάποια στιγμή ένα παληκάρι γενναίο και υπερήφανο θέλησε να δρασκελίσει το ουράνιο τόξο, ανεπιτυχώς.   Τότε η τιμωρία του ήταν σκληρή και από γενναίος άνδρας έγινε μια δειλή κοπέλα, που κι ο πιο τιποτένιος άνθρωπος, αν ήθελε να την προσβάλλει, δεν είχε το θάρρος να της μιλήσει. Το νόημα του μύθου αυτού είναι, ότι η αχαλίνωτη περηφάνια οδηγεί σε ατραπούς ταπείνωσης και εν τέλει τιμωρίας.

  Επίσης από την παρατήρηση των χρωμάτων της ζώνης της Ίριδας, σημειώνει ο Ν. Πολίτης, οι χωρικοί έβγαζαν αλάθητα μηνύματα περί της γονιμότητας και της συγκομιδής των καρπών. Στην Παρνασσίδα και στη Φωκίδα, όταν υπερτερούσε το μπλε χρώμα συνδεόταν με την αύξηση της παραγωγής κρασιού, ενώ το κίτρινο χρώμα με το ελαιόλαδο και το λευκό με το σιτάρι. Επιπρόσθετα, όταν η Ίριδα εμφανιζόταν το πρωί, θα ακολουθούσε καλοκαιρία, σε αντίθεση με το απόγευμα, όπου προμηνυόταν κακοκαιρία.