Απ’ το κλασικό έργο του θεμελιωτή της ελληνικής λαογραφίας Νικολάου Πολίτη «Παραδόσεις», έκδοση 1904, παραθέτουμε τον πρωτότυπο μύθο του Ν. Πολίτη για το απόγειο του Κατεβατού της Αράχωβας, μαζί με τις σημειώσεις στο τέλος του μύθου.
«Ο Κατεβατός είναι γέρος με άσπρα μαλλιά και άγριος πολύ. Το χειμώνα παλεύει με τ’ άλλα στοιχειά στις κορυφές της Λιάκουρας. Όταν παλεύουν οι καιροί, η Λιάκουρα σείεται, μουγκρίζει, στενάζει και σκεπάζεται με χιόνια, γιατί δεν μπορεί να βαστάξει το θυμό των στοιχειών. Και στα ύστερα της νικά όλους ο Κατεβατός και κάθεται στο κρουσταλλένιο παλάτι του και αναπαύεται. Η ανάσα του είναι το τρομερό απόγειο, που κοκαλώνει της ανθρώπους και τα ζωντανά, ιδίως το Μάρτη.
Είναι τώρα καμιά εκατοστή χρόνια που ένας καλόγερος από τη Μονή του Οσίου Λουκά, τον έλεγαν Γερόθεο, επεθύμησε να ιδεί το παλάτι του Κατεβατού και το πάλεμα των στοιχειών και το φοβερό απόγειο. Πήρε μαζί του ψωμί και ξύλα και ό,τι άλλο εχρειαζόταν, και ανέβη στη Λιάκουρα το Νοέμπρη μήνα, και κλείστηκε σε μια σπηλιά, που είναι ΄στην πλιο ψηλότερη κορφή του βουνού, στο Λυκέρι. Εκεί έζησε ως τα μισά του Μάρτη και είδε όσα ήθελε να ιδεί.
Αλλά αν και είχε ακόμη και ψωμί και ξύλα αρκετά, τόσο τον εφόβισαν η βουή των καιρών που επάλευαν και ο χτύπος και ο ποδοβολητός των, και οι βροντές και τ’ αστροπελέκια του ουρανού και το μούγκρισμα του Παρνασσού, που δεν του απόμεινε πλιο δύναμη, και ήρθε και το απόγειο του Μαρτιού και τον καταμάρανε και ερούφηξε το αίμα του, ώστε είδε φανερά το Χάρο μπροστά του. Τότε έπιασε κι έγραψε σε μια μεριά της σπηλιάς:
Είδα το πάλεμα στοιχειών, είδα και το παλάτι,
κι άλλο δεν εφοβήθηκα σαν του Μαρτιού τ’ απόγειο
Ακόμη ως τα σήμερα φαίνεται στη σπηλιά η καπνιά, από τη φωτιά του κακομοίρη του Γερόθεου».
ΑΡΑΧΟΒΑ ΤΗΣ ΛΕΒΑΔΕΙΑΣ
Σημειώσεις του Ν. Πολίτη
Κατά τον Γ . Κρέμον ( εν τη αθηναϊκή εφημερίδα « Νέα Ελλάδι», αριθ. 35 της 26 Οκτωβρίου 1874 ) . ‘ Εκ τούτου παρελάβομεν την
παράδοσιν ο Β . Schmidt ( Sagen σ. 144-5 αρ. 13) και εγώ ( ΔΜΜ. σ. 26-7. 37. Παροιμ. Β ‘, 313) . Πρβλ. και Schmidt (Volksl. σ. 89). “Ο Κατεβατός ( Καταιβάτης) είναι και από του Παρνασσού καταιγίζων άνεμος, προσωποιείται δ’ υπό των περιοίκων ως επροσωπoιoύντο υπό των αρχαίων οι τοιούτοι άνεμοι, ώς γίγαντες η Τιτάνες θεωρούμενοι, οίον ο Βορέας εν ‘ Αρκαδία, ο Σκείρων έν Μεγαρίδι, και Παγρεύς εν Κιλικία και Συρία1).
“Η παράδοσις αύτη συνεπτύχθη εις παροιμίαν, ήν εύρον εις ανέκδοτον συλλογής του Ι . Βερέττα, περιελθούσαν εις χείράς μου
μετά την έκδοσιν του Β΄ τόμου των Παροιμιών μου:
Τον ασκητή της άνοιξης
το κρύο τον εμάρανε.
Της παροιμίας ταύτης παραλλαγή είναι η δημοσιευθείσα εν Παροιμ. τ. Β’ σ. 313 : « ” Αλλο δε με μάρανε, της άνοιξης το κρύο ».
Την καταιγίδα φαντάζεται ο λαός ως πάλην των ανέμων προς αλλήλους , εκ της παραστάσεως δε ταύτης προήλθον οι μύθοι περί
της πάλης των στοιχειών ( βλ. και σημείωσιν εις 488). Η δε μεταβολή του ανέμου αποδίδεται εις την κατίσχυσιν εν τη πάλη του επι
πνεύσαντος. Περί των δοξασιών τούτων διέλαβον εις τους ΔΜΜ. σ 25 κε, όπου παρατηρώ ότι και παρά τους αρχαίους και παρ’ άλλους λαοίς ανευρίσκονται όμοιαι.
Εις ταύτα δε ας προστεθή, ότι τα χωρία των αρχαίων συγγραφέων περί ανεμομαχίας περισυνήγαγον και ο M. Mayer ( die Giganten u. Titanen σ. 373 κέ. ) και ο W. Roscher (Das von der Kynanthropie handelnde Fragment d. Marcellus σ. 84-5 ) και ότι και κατά τους μέσους χρόνους εν “ Ελλάδι έχομεν μαρτυρίας περί διατηρήσεως των αυτών δοξασιών, διότι ο μέν Γεώργιος Πισίδης αναφέρει έριν τού βορρά προς τον νότον2) έν χρήσει δ ‘ ήτο και η λέξις ανεμομαχία3). Και ο Ερωτόκριτος αναφέρει μάχην του βορρά προς τον νότον ( Δ ‘, 1669 κέ. ), και ανακάτωμα στοιχειών εν τη αυτή έννοία ( αυτ. στ. 1825 ) . Εις δε τα παραδείγματα ομοίων δοξασιών παρ’ άλλους λαούς ας προστεθη ότι και οι Δακοταίοι Ινδοί της Αμερικής αναφέρουσι μάχην του βορρά και του νότου . ( Waitz, Anthropologie d. Naturvölker τ.ΙΙΙ σ. 190 ).
“ Η περί του μοναχού διήγησις πολλών παρουσιάζει αναλογίαν πρός παλαιών συναξάριον περί διατριβής του αγίου Κυπριανού εν
τω Ολύμπω” ούτος υποτίθεται εξιστορών ως εξής τα κατ ‘ αυτήν « Έγενόμην και εν τω Ολυμπίω όρει, των θεών, ώς λέγουσιν . οίκητηρίω και ήμυήθης ήχους ομιλιών και ψόφων διήγησιν . Είδoν εκεί φαντάζοντα πρέμνα και πόας ενεργείν δοκούσας θεών επισκοπαις. Είδoν εκεί χορούς δαιμόνων υμνούντων και άλλων πολεμούντων και ετέρων ενεδρευόντων, απατώντων, συγχεόντων και εκάστου θεού και θεάς εθεασάμην εκεί την φάλαγγα, μείνας αυτόθι ημέρας τεσσαρά κοντα » . ( Bollandi Acta Sanctorum Μηνός Σεπτεμβρίου τ. VIII σ. 222. Preller έν Philologus τ. Ισ. 349).
————————————
1) M. Mayer die Giganten a. Titanen σ . 108. κέ. 219 κε. Περί των εν Ελλάδι τοιούτων καταιγιζόντων ανέμων εις ους καταλέγεται και ο Κατεβατός βλ. Neumann α Partsch . Physikalische Geographie von Griechenland o . 105 xé 2) Eν Wiener Studion 1891 • XIII 0. 2.
3) Πλήν του Λαυρεντίου Λυδού πολλαχού κάμνοντος χρήσιν αυτής , ευρίσκεται η
λέξις και παρά τω Νικήτα τω Χωνιάτη εν κώδικι 250 του Μονάχου: «και ανεμομαχία μεγάλη εγένετο ανθ ου το εις αρχαίαν γλώσσαν κείμενον ( σ . 500 Bonn) έχει : « και ο αήρ ταραχώδης ώφθη ». Περί της παραστάσεως της μάχης των ανέμων προς αλλήλους, βλ. και ΕΙ. Η Meyer, Indogerm Mythen τ. 11 σ . 469.
.