Ο Δεκέμβριος είναι ο μήνας των τροπών του ήλιου, των μεγάλων και επικίνδυνων αλλαγών του καιρού που επηρεάζουν τη γεωργική καλλιέργεια, τον ποιμενικό βίο, και το θαλασσινό. Είναι ο μήνας που πρέπει οι ναυτικοί να αποφεύγουν τα ταξίδια και να συγκεντρωθούν στα σπίτια τους. Ο λαός με τη διαρκή παρατήρηση είδε ότι ο χειμώνας θεριεύει αυτές τις μέρες, ενώ πιάνουν τα πρώτα δυνατά κρύα, με τις παγωνιές και τις χιονοπτώσεις.
Έτσι λοιπόν οι τρεις εορτές της Αγίας Βαρβάρας, του Αγίου Σάββα και Αγίου Νικολάου, που καλούνται «Νικολοβάρβαρα» και σηματοδοτούν την είσοδο μας στο χειμώνα, συνδέονται με πολλές δοξασίες, έθιμα και λαϊκές παραδόσεις.
Το κρύο του Αγίου Ανδρέα (30 Νοεμβρίου) αντριεύει και γίνεται πιο δριμύ κατά τα Νικολοβάρβαρα (δηλ. τις εορτές της Αγίας Βαρβάρας, του Αγίου Σάββα και του Αγίου Νικολάου, 4-6 Δεκεμβρίου):
Η Αγια- Βαρβάρα βαρβαρώνει, ( αγριεύει το κρύο),
ο Άγιος Σάββας σαβανώνει (τυλίγει σε άσπρο σάβανο, το χιόνι)
κι ο Άγιος Νικόλας παραχώνει στο χιόνι, ή ασπρίζει τα γένια του.
Ο λαός λέει ακόμη:
Η Αγια -Βαρβάρα το γέννησε (ενν. το χιόνι),
ο Αι -Σάββας το δέχτηκε
κι ο Αι -Νικόλας έδραμε να πα’ να το βαφτίσει.
Το τριήμερο αυτό 4-6 Δεκεμβρίου, αποτελεί τόσο τελετουργικά, όσο και αφηγηματικά την αναπαράσταση του κύκλου ζωής-θανάτου, με συστηματικές συμβολικές αναφορές στα καιρικά φαινόμενα του χειμώνα.
Η Αγία Βαρβάρα (4 Δεκεμβρίου) θεωρείται προστάτης των παιδιών από την ευλογιά και τις άλλες εξανθηματικές αρρώστιες. Σε ορισμένα μέρη συνήθιζαν την ημέρα της γιορτής της, καθώς και σε περίοδο επιδημίας, να κάνουν μελόπιτες και να τις μοιράζουν στα σπίτια ή να τις αφήνουν σε σταυροδρόμια, ώστε αν έρθει η αρρώστια να είναι γλυκιά, ήπιας μορφής. Η συνήθεια αυτή θυμίζει ανάλογες αρχαίες προσφορές προς την Εκάτη.
Στις 5 Δεκεμβρίου, γιορτάζουμε τον Άγιο Σάββα που “σαβανώνει” καθώς λέει το όνομά του: “Η Αγια -Βαρβάρα βαρβαρώνει, ο Αι-Σάββας σαβανώνει κι ο Αι-Νικόλας παραχώνει.” Η παροιμία βέβαια αναφέρεται στο χιονιά, κατά μία άλλη όμως εκδοχή ο Αι- Σάββας σαβανώνει τους νεκρούς και τους ετοιμάζει για τον κάτω κόσμο, ενώ, από την άλλη, προσπαθεί να απομακρύνει το θάνατο από τους ζωντανούς, ως άγιος προστάτης και θεραπευτής.
Ο Άγιος Νικόλαος (6 Δεκεμβρίου) είναι ο κύριος του υγρού στοιχείου και ο προστάτης των θαλασσινών, οι οποίοι με πολλούς τρόπους εκδηλώνουν την ευγνωμοσύνη τους σ’ Αυτόν. Στις λαϊκές παραδόσεις ο άγιος περιγράφεται με ρούχα βρεγμένα από αρμύρα, γένια που στάζουν θάλασσα και μέτωπο ιδρωμένο από την προσπάθεια του να τρέξει παντού, όπου κινδυνεύει πλεούμενο.
Στην Αράχωβα, αλλά και στον Παρνασσό, (ομώνυμο ξωκκλήσι, Βαρκό 1500μ) στο ορεινό τοπίο δηλαδή, υπάρχουν ξωκκλήσια αφιερωμένα στη μνήμη του Αγίου Νικολάου και αυτό από μόνο του συνιστά ένα παράξενο γεγονός, καθώς ο εν λόγω Άγιος είναι θαλασσινός. Μια πιθανή εκδοχή ίσως σχετίζεται με τον τόπο καταγωγής των ναυτικών, ωστόσο όμως δεν υπήρχαν ναυτικοί από την Αράχωβα, ώστε να υποστηρίζουν αυτή την παραδοχή.
Κάποιες παραδοσιακές λαϊκές παροιμίες που υπάρχουν για τα «Νικολοβάρβαρα»:
Απ’ τα Νικολοβάρβαρα αρχίζει κι ο χειμώνας
ή τα Νικολοβάρβαρα κάνει νερά και χιόνια.
Η Αγια- Βαρβάρα μίλησε κι ο Αι-Σάββας απλοήθη: Μαζώχτε ξύλα κι άχερα και σύρτε και στο μύλο τι Άγιο -Νικόλας έρχεται τα χιόνια φορτωμένος.
Λέγεται ότι της Αγίας Βαρβάρας το ξεροβόρι βαρβαρώνει. Όπως τ’ Αγίου Αντρέα το κρύο «ανδρειώνει». Κι’ ύστερα το χιόνι πέφτει απανωτό και κλείνει τις στράτες και τα περάσματα τα κοπάδια και τους τζομπαναρέους. Οι άνθρωποι είναι δεμένοι με τη γη και με τη φύση κι’ εδώ ζητούν και βρίσκουν τις σωστές εξηγήσεις: Η γης παγώνει, τα σπαρτά και τα δέντρα ζαρώνουν και σκεβρώνουν σαν τους ανθρώπους απ’ το πολύ κρύο, βαρβαρώνουν κι’ αγριεύουν. Ύστερα απλώνεται παντού στα βουνά και στους κάμπους το λευκό χαλί του χιονιού που ζεσταίνει και γλυκαίνει τους σπόρους και τις ρίζες πού’ ναι βαθιά παραχωμένοι…
Οι λαϊκές δοξασίες αναφέρουν ότι ο καιρός που επικρατεί χοντρικά στα Νικολοβάρβαρα (4-6 Δεκ) είναι σχεδόν ίδιος με τον καιρό των Χριστουγέννων.
Τα «Νικολοβάρβαρα», είναι συνυφασμένα με το χειμωνιάτικο καιρικό μοτίβο. Αναφέρει ο λαογράφος Γεώργιος Χουστουλάκης: «Τις ημέρες δε γύρω από τα Νικολοβάρβαρα, «συνερίζονται οι καιροί»! Τη μια έχομε χιονόνερο, την άλλη φυσά με πολλά Μποφώρ, σταματά για λίγο, βγαίνει ο ήλιος, ησυχάζουν όλα, και σκέπτεσαι να πας στις ελιές, και ξαφνικά αρχίζει απότομα μια βροχή, και ξαναμπαίνεις στο σπίτι! Λέγανε οι παλιοί, πως με το «συνερισό» των καιρών στα “Νικολοβάρβαρα”, όποιος τελικά καταφέρει να νικήσει στο τέλος, αυτός θα επικρατήσει μέχρι τα Χριστούγεννα!
Από επιστημονικής πλευράς, η ταύτιση του καιρού στα «Νικολοβάρβαρα», κατά κάποιο τρόπο, με τον καιρό των Χριστουγέννων, ενδεχομένως να οφείλεται στην κίνηση των πλανητικών κυμάτων Rosbi.
Αυτά τα κύματα δημιουργούνται λόγω της ανομοιόμορφης θέρμανσης του πλανήτη μας που περιστρέφεται γύρω από τον ήλιο. Κάθε χρονική στιγμή υπάρχουν 4-6 κύματα Rosbi, τα οποία έχουν μήκη κύματος μεταξύ 4000-8000 km κινούμενα αργά κατά την περιφέρεια της γης, από ανατολάς προς δυσμάς συνήθως ή μένοντα ακόμη και στάσιμα. Επιδρούν διαφορετικά στον καιρό με τις εξάρσεις ή τις υφέσεις που παρουσιάζουν.
Αν θεωρήσουμε ότι έχουμε ομαλή ροή των συστημάτων από τα δυτικά προς τα ανατολικά, πρακτικά η μέση διάρκεια της μιας κακοκαιρίας από την άλλη, κρατά συνήθως 5-7 ημέρες (το νοιώθουμε και μας πειράζει, όταν ο καιρός χαλάει κάθε Σαββατοκύριακο) . Έτσι λοιπόν σε ορισμένες περιπτώσεις μεταξύ Νικολοβαρβάρων και Χριστουγέννων καθώς πάντα μεσολαβούν 21 μέρες (25-4=21), αυτό πρακτικά σημαίνει ότι είναι πολύ πιθανόν, όταν μεσολαβήσουν απλώς 3 ομαλά κύματα Rossby (3X7=21) τότε να έχω τον ίδιο καιρό τα Χριστούγεννα με αυτόν της Αγίας Βαρβάρας.